Η περιοχή ανήκε αρχικά στους Χατομαναίους Τούρκους της Γαστούνης και στους Τουρκαλβανούς που κατείχαν την περιοχή του Λάλα.
Ως και τις αρχές του 19ου αιώνα η Ηλεία υπαγόνταν στο Βιλαέτι (επαρχία) της Γαστούνης. Όμως στην συνέχεια ο Πύργος με 9 ακόμη χωριά αποσχίστηκε και δημιουργήθηκε το Βιλαέτι του Πύργου. Το Βιλαέτι του Πύργου ήταν συγκριτικά πιο προνομιακό από το Βιλαέτι της Γαστούνης μιας και του είχε παραχωρηθεί από τον Σουλτάνο ειδική άδεια για την μη καταβολή φόρων. Σαν αποτέλεσμα αυτής της ευνοϊκής μεταχείρισης από τον Σουλτάνο, το Βιλαέτι του Πύργου εξελίχτηκε πιο γρήγορα τα τελευταία χρόνια πριν τον εθνικό ξεσηκωμό και ο πληθυσμός του (περίπου 7.000) ήταν αμιγώς Ελληνικός και σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από αυτόν της Γαστούνης.

Ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας, ο Ηλείος Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος από την Ανδρίτσαινα κατόρθωσε να μυήσει στους κόλπους της Φιλικής Εταιρείας αρκετούς Ηλείους αγωνιστές μεταξύ των οποίων τον Γεώργιο Σισίνη από την Γαστούνη και τον Χαράλαμπο Βιλαέτη από τον Πύργο. Ο Σισίνης μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία το 1819 και μαζί με τους γιους του Χρύσανθο και Μιχάλη άρχισε να οργανώνει και να προετοιμάζει την Επανάσταση στην Ηλεία.
Ο Χαράλαμπος Βιλαέτης που ήταν ο πρωταγωνιστής της μάχης του Πύργου μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία το 1819 και σε συνεργασία με τον Σισίνη άρχισε να προετοιμάζει την Επανάσταση στην Ηλεία. Έτσι στις παραμονές του Εθνικού ξεσηκωμού οι Ηλείοι αγωνιστές ήσαν έτοιμοι για την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης.
Στις 26 του Μάρτη 1821 ο Γεώργιος Σισίνης υψώνει την σημαία της επανάστασης στην Γαστούνη και ο Χαράλαμπος Βιλαέτης στον Πύργο. Αμέσως ξεκινούν την πολιορκία στο κάστρο Χλεμούτσι, αλλά η επέμβαση των τουρκαλβανών του Λάλα και ο τραυματισμός του Βιλαέτη στο χέρι, έκανε τους Έλληνες να αποχωρήσουν με τον κίνδυνο να περικυκλωθούν και να βρεθούν μεταξύ δύο πυρών.

Μάχη του Πύργου (3 Απριλίου 1821)
Στις 3 Απριλίου του 1821 ο Πύργος έζησε την πρώτη ίσως ιστορική μάχη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα!
Οι Λαλαίοι Τούρκοι – ο φόβος και ο τρόμος της περιοχής ετοιμάζονται να επιτεθούν στην πόλη του Πύργου. Ο Βιλαέτης βρίσκονταν στην Σκαφιδιά μαζί με τον Γεώργιο Σισίνη όταν πληροφορήθηκε για την επίθεση των Λαλαίων Τούρκων στον Πύργο..
Στις 2 Απριλίου οι Λαλαίοι τουρκαλβανοί φτάνουν έξω από τον Πύργο και ζητούν από τους Έλληνες να προσκυνήσουν !! Οι επαναστάτες Έλληνες αγωνιστές όμως τους απαντούν ότι πλέον ήρθε η ώρα να προσκυνήσουν οι Οθωμανοί τους Έλληνες !!!
Έτσι την άλλη μέρα Κυριακή 3 Απριλίου 1821 ξεκινά η επίθεση των τουρκαλβανών από τρία σημεία. Οι Έλληνες αντιστάθηκαν με γενναιότητα για δυο μέρες απέναντι στους κατά πολύ περισσότερους Τούρκους όπου τους προξένησαν μεγάλες απώλειες. Παρόλα αυτά οι Λαλαίοι κατόρθωσαν και μπήκαν στην πόλη του Πύργου όπου πυρπόλησαν ένα μέρος της και προκάλεσαν απώλειες στα γυναικόπαιδα διότι δεν προνοήθηκε η φύλαξή τους σε ασφαλές μέρος. Παρ’ όλα αυτά οι Έλληνες κράτησαν τις θέσεις τους και κατόρθωσαν με αντεπίθεση να πετάξουν τους τουρκαλβανούς έξω από τον Πύργο, αφήνοντας πίσω τους περί τους 150 σκοτωμένους. Από τους Έλληνες έπεσαν ηρωϊκά περί τους 130…
Οι αρχηγοί των Ελλήνων ήσαν ο Χαραλάμπης Βιλαέτης ως επικεφαλής των 500 περίπου Πυργιωτών αγωνιστών, ο Ιωάννης και ο Διονύσιος Διάκος, ο Πέτρος Μήτζου, οι Αχολαίοι, ο Αναγνώστης Παπασταθόπουλος, ο Αλέξης Μοσχούλας από την Ανδρίτσαινα με 70 Αγουλινιτσαίους. Μαζί με 100 Ζακυνθινούς που έτρεξαν για να βοηθήσουν τον Βιλαέτη, οι γιοι του θρυλικού γέρου του Μοριά Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (Πάνος και Γιάννης) και οι αγωνιστές Γεώργιος Μήτσος και Αναστάσιος Μερκούρης και οι Καμπασαίοι με 70 ενόπλους. Συνολικά οι Έλληνες ήσαν περί τους 670 ενόπλους. Από την άλλη μεριά οι Τουρκαλβανοί είχαν 1200 ενόπλους (άλλες πηγές τους ανεβάζουν σε 2000).
Η μάχη του Πύργου έδωσε θάρρος και δύναμη στους Ηλείους αγωνιστές που συνέχισαν τους αγώνες τους εναντίον των Οθωμανών.
Στις 24 Απριλίου Οι Λαλαίοι επιχείρησαν να επιτεθούν στο χωριό Αγουλινίτσα Ηλείας (σημερινό Επιτάλιο) αλλά απέτυχαν ύστερα από την γενναιότητα που επέδειξαν οι κάτοικοι του χωριού.

Μάχη Λαντζοΐου ( 10 Μαΐου 1821 )
Ο Χαράλαμπος Βιλαέτης επινόησε πρώτος την ιδέα να γίνει αποκλεισμός των Τουρκαλβανών του Λάλα.
Έτσι στις 10 Μαΐου 1821 μετά τη σύγκρουση με τους Τούρκους στο Φρούριο Χλεμούτσι και την Μάχη του Πύργου (3 Απριλίου 1821), ο Βιλαέτης με εκατό περίπου Έλληνες, επιτέθηκαν στην βάση των Τουρκαλβανών του Λάλα, που διατηρούσαν στο χωριό Λαντζόϊ. Οι αιμοβόροι Τουρκαλβανοί πιο έμπειροι, επιχείρησαν αντεπίθεση περικύκλωσαν και χτύπησαν τις ελληνικές δυνάμεις μέσα στα αμπέλια, στον κάμπο του Λαντζοΐου. Στη μάχη ο Χαράλαμπος Βιλαέτης τραυματίστηκε, αλλά παρά τον τραυματισμό του, επιτέθηκε και σκότωσε έναν Μπέη. Όμως ένας υπηρέτης του Μπέη τον πυροβόλησε πισώπλατα και τον σκότωσε. Οι Τουρκαλβανοί πήραν το κεφάλι του ως λάφυρο. Όταν πέθανε ήταν 40 χρονών.Ο ηρωικός θάνατος του υπήρξε μεγάλο πλήγμα για την Ελληνική Επανάσταση στην Ηλεία αλλά και την υπόλοιπη Πελοπόννησο.
Θα επακολουθήσει η μάχη στο Πούσι τον Ιούνιο του 1821 όπου οι Έλληνες πέτυχαν μια σπουδαία νίκη απέναντι στους Λαλαίους Τούρκους που ανάγκασε τους τελευταίους να εγκαταλείψουν οριστικά το Λάλα και να φύγουν για την Πάτρα.

Πούσι Αχλαδινής, διαχρονικό σύμβολο αντίστασης
Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, η Ηλεία ήταν από τις πρώτες επαρχίες του Μοριά που απελευθερώθηκαν από τον τουρκικό ζυγό.  Έτσι, της δόθηκε η ευκαιρία, από τους πρώτους κιόλας μήνες, να συμβάλλει σημαντικά στον αγώνα για την απελευθέρωση της υπόλοιπης Ελλάδας.
.
Τον Ιούνιο του 1821 διεξήχθη, στις περιοχές Πούσι[1]  και Μποτίνι, η πιο σημαντική και καταλυτική μάχη για την έκβαση του αγώνα. Οι ένοπλες επαναστατικές δυνάμεις, που αποτελούνταν από Ηλείους, Γορτύνιους, Αχαιούς, Μεσσήνιους, Ζακύνθιους και Κεφαλλονίτες, συνέτριψαν τους σκληροτράχηλους Λαλαίους της περιοχής.
.
Η έκβαση της μάχης, που κρίθηκε υπέρ των Ελλήνων, είχε ως αποτέλεσμα την ολοκληρωτική αποχώρηση των Τούρκων από την επαρχία της Ηλείας και  σήμανε το τέλος της σκληρής Οθωμανικής δουλείας, που ταλάνιζε, επί τετρακόσια χρόνια, τον Ηλειακό λαό, από την μάστιγα των αιμοδιψών Λαλαίων Τουρκαλβανών.
Στην προεπαναστατική Ηλεία όλα συνηγορούσαν ότι η μεγάλη μάχη πλησίαζε. Η καταπίεση των αυτόχθονων Ηλείων από τους Λαλαίους, καθώς και οι εξελίξεις της Επανάστασης στην Πελοπόννησο είχαν προετοιμάσει το έδαφος για τη μεγάλη εξέγερση. Στη διεξαγωγή της μάχης έπαιξαν ρόλο τα εξής γεγονότα. Η απόφαση των οπλαρχηγών να συσταθεί στρατόπεδο στην περιοχή Πούσι και Μποτίνι, είχε ως αποτέλεσμα να προκληθεί γενικός συναγερμός σε ολόκληρη την Ηλεία. Όσοι από τους κατοίκους των χωριών της ορεινής Ηλείας μπορούσαν να κρατήσουν όπλο, συνέδραμαν, συστρατευόμενοι υπό τις διαταγές των οπλαρχηγών.
.
Οι γεροντότεροι και ανίκανοι για εργασία, από τα διπλανά χωριά, συνάχθηκαν, με εντολή των καπεταναίων, στο χωριό Αντρώνι, που προσφερόταν για άμυνα[2]. Οι οπλαρχηγοί γνώριζαν, ότι σε περίπτωση διάλυσης του στρατοπέδου, θα οπισθοχωρούσαν στο Αντρώνι, μια περιοχή που αποτελούσε φυσικό φρούριο. Το Αντρώνι ήταν ο φόβος και ο τρόμος των Τουρκαλβανών, οι οποίοι δίσταζαν να το πλησιάσουν, λόγω των απότομων χαραδρών που το περιβάλουν.
.
Η παροιμιώδης φράση «Απ’ του Κούμανι ως τ’ Αντρώνι, ο Θεός να σε γλιτώνει», που ακούγεται μέχρι και σήμερα, έχει προέλθει από τότε. Κατά την τοπική παράδοση, οι Λαλαίοι έπαθαν πολλές πανωλεθρίες, σε εφόδους που επιχείρησαν στις δασόφυτες χαράδρες μεταξύ αυτών των χωριών.

H αλληλογραφία Ελλήνων και Λαλαίων κατά την μάχη στο Πούσι Ηλείας
Δεν είναι πρώτη φορά που οι ιστορικοί, για διαφόρους ευνόητους λόγους, ηθελημένα αγνόησαν τα πραγματικά γεγονότα που προηγήθηκαν και διαδραματίσθηκαν κατά την διεξαγωγή προπολεμικών διαπραγματεύσεων, διαφόρων πολέμων, μαχών και μεταπολεμικών εξελίξεων, όπου με την σειρά τους, έδωσαν το στίγμα τους στην πορεία ενός ολοκλήρου Έθνους.
.
Η επιχειρούμενη απόκρυψη και παραποίηση των πραγματικών γεγονότων, διαστρεβλώνει την πραγματικότητα, μεταλλάσει σημαντικά την ιστορία, διαγράφει ή παραγράφει τους πραγματικούς αγωνιστές και τέλος εξυψώνει αυτούς που ίσως δεν προσέφεραν όσον αφορά την απαιτούμενη υποχρέωση έναντι του Έθνους, ή ακόμα και πρόδωσαν την ίδια τους την πατρίδα.
.
Όμως διαχρονικά ή έστω και αργά πρέπει ν’ αναδυθούν στην επιφάνεια όλες οι πτυχές των γεγονότων που διαδραματίσθηκαν, για να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε την πραγματικότητα των γεγονότων και ν’ αναγάγουμε τ’ ανάλογα και χρήσιμα συμπεράσματά μας.
.
Στην Ηλεία, προεπαναστατικά και μέχρι το 1821, κατοικούσαν πάρα αρκετοί Τούρκοι, στην Γαστούνη, στο Λάλα και στο Φανάρι που καταδυνάστευαν τον τόπο. Απ’ αυτούς οι πιο επικίνδυνοι, θεωρούνταν μόνον οι σκληροτράχηλοι Λαλαίοι Τουρκαλβανοί. Κατά την έναρξη της επανάστασης, οι επαναστατικές δυνάμεις δια μέσω των αρχηγών των αποφάσισαν ν’ αποκλείσουν ή να εξουδετερώσουν τους Λαλαίους, που ήταν ο πιο επικίνδυνος θύλακας της Ηλείας αλλά και ολόκληρου του Μοριά.
.
Για αυτόν τον λόγο, οι Πρόκριτοι της Αχαΐας και ο Δεσπότης των Παλαιών Πατρών, Γερμανός στις 26 Μαρτίου 1821, αποτάθηκαν στους Λαλαίους Τουρκαλβανούς αποστέλλοντας μια επιστολή.

«Πρόκριτοι των Λαλαίων
Μετά τον χαιρετισμόν μας. Σας φανερώνομεν, ότι με απορίαν μας σήμερον είδομεν έναν τεσχερέν του Χετέμπεη όπου γράφεις προς τα χωρία της Πάτρας προσκαλώντας αυτά δια να έλθουν εις το Ιταήτι σου με τι σκοπόν δεν ηξεύρομεν.
Ημείς κατά το χρέος το γειτονικόν σας λέγομεν, ότι ημείς κινούμεθα δια να λάβωμεν τα δικαιώματά μας χωρίς να στοχαζώμεθα δια να βλάψωμεν κανέναν. Λάβετε λοιπόν καλά τα μέτρα σας, καθήσετε εις τα σπίτια σας χωρίς να φοβερίζετε και χωρίς να κάμετε κανένα κίνημα διατί ύστερον θέλομεν ορμήσωμεν εναντίον σας όλοι, με αρκετές δυνάμεις, και τότες το τέλος σας θέλει είναι ολέθριον. Φερθήτε λοιπόν με γνώσιν δια να φυλάξετε την ζωήν σας και το πράγμα σας.
Μην εξαπλώνετε τον νου σας εδώ και εκεί, ότι το έθνος σας πάγει πολλά κακά. Ταύτα».
Πάτρα 26 Μαρτίου 1821
+ Ο Πατρών Γερμανός
+ Ο Κερνίτσης Προκόπιος
Ο Ανδρέας Ζαΐμης
Ο Μπενιζέλος Ρούφος
Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος
Να δοθή εις χείρας των προκρίτων του Λάλα.
(-Αθανασίου Θ. Φωτόπουλου, «Οι Λαλαίοι Τουρκαλβανοί», Επετηρίς της Εταιρείας Ηλειακών Μελετών, τόμος Β΄, σελίδα 419-443.
-Αρχείο Γεωργίου Σισίνη στην ΙΕΕΕ, αριθμός εγγράφου 20431. Το έγγραφο αυτό έχει δημοσιευθεί από τον Γεώργιο Π. Κουρνούτο, σε άρθρο στην Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά 1959, σελίδα 33).

alfeiospotamos.gr