Τα Θεοφάνεια, που γιορτάζονται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, αποτελούν μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τιμούν τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας. Σε όλη την Ελλάδα, η ημέρα αυτή συνοδεύεται από πλούσια θρησκευτικά και λαϊκά έθιμα, πολλά από τα οποία διατηρούνται ζωντανά μέχρι σήμερα.
Ο Αγιασμός των Υδάτων
Κοινό έθιμο σε όλη τη χώρα είναι ο Μεγάλος Αγιασμός των Υδάτων. Ο ιερέας ρίχνει τον σταυρό σε θάλασσες, ποτάμια, λίμνες ή λιμάνια, και νέοι άνδρες βουτούν στα παγωμένα νερά για να τον ανασύρουν. Όποιος πιάσει τον σταυρό θεωρείται ότι θα έχει υγεία και τύχη όλο τον χρόνο.
Μακεδονία
Στη Μακεδονία ξεχωρίζουν τα έθιμα των Ραγκουτσαριών στην Καστοριά, με μεταμφιέσεις, μουσική και χορό που κρατούν από τα Θεοφάνεια έως τα Φώτα. Στη Δράμα και σε άλλες περιοχές συναντάμε τα Μπαμπούγερα, δρώμενα με έντονο λαϊκό χαρακτήρα που έχουν ρίζες σε αρχαίες διονυσιακές τελετές.
Θράκη
Στη Θράκη αναβιώνει το έθιμο του Καμήλα, ένα λαϊκό δρώμενο με σατιρικό χαρακτήρα. Παράλληλα, οι κάτοικοι πιστεύουν πως με τον αγιασμό των υδάτων «φεύγουν τα κακά πνεύματα» (καλικάντζαροι), τα οποία, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, κυκλοφορούν τις μέρες του Δωδεκαημέρου.
Ήπειρος
Στην Ήπειρο, μετά τον αγιασμό, οι κάτοικοι ραντίζουν τα σπίτια και τα χωράφια τους με αγιασμό για καλή σοδειά. Σε ορισμένα χωριά γίνεται και αγιασμός των ζώων, δείχνοντας τη στενή σχέση του ανθρώπου με τη φύση.
Θεσσαλία
Στη Θεσσαλία συναντάμε το έθιμο του Καλόγερου, ένα λαϊκό δρώμενο που συμβολίζει την αναγέννηση της φύσης και τη γονιμότητα της γης. Οι συμμετέχοντες φορούν παραδοσιακές στολές και γυρίζουν στα χωριά.
Νησιά του Αιγαίου
Στα νησιά, όπως στη Χίο, τη Λέσβο και τη Σάμο, ο αγιασμός γίνεται στη θάλασσα με μεγάλη συμμετοχή του κόσμου. Στη Χίο, ιδιαίτερα, οι νέοι βουτούν στα νερά με ενθουσιασμό, ενώ σε πολλά νησιά ακολουθούν γλέντια με τοπικά φαγητά και μουσική.
Κρήτη
Στην Κρήτη, εκτός από τον αγιασμό, οι νοικοκυρές φυλάνε αγιασμό στο σπίτι όλο τον χρόνο. Παλαιότερα, τον χρησιμοποιούσαν για να ραντίζουν το σπίτι και τα ζώα σε δύσκολες στιγμές, πιστεύοντας στη θεραπευτική του δύναμη.
Πελοπόννησος
Σε περιοχές της Πελοποννήσου, μετά τα Θεοφάνεια, οι κάτοικοι πλένουν εικόνες και σκεύη στον αγιασμένο νερό. Το έθιμο αυτό συμβολίζει την κάθαρση και το νέο ξεκίνημα.
Τα έθιμα των Θεοφανείων αποτελούν έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη και τη λαϊκή παράδοση. Παρά τις τοπικές διαφοροποιήσεις, το κοινό στοιχείο σε όλη την Ελλάδα είναι ο συμβολισμός του φωτός, της κάθαρσης και της αναγέννησης, αξίες που συνεχίζουν να ενώνουν τους ανθρώπους και να δίνουν νόημα στη συλλογική μνήμη.
