Ένα αστρονομικό στοιχείο που παρέμενε κρυμμένο για 137 χρόνια ενδέχεται να αλλάξει όσα γνωρίζουμε για την «Έναστρη Νύχτα», έναν από τους διασημότερους πίνακες στην ιστορία της τέχνης. Επιστήμονες από τη Νότια Κορέα υποστηρίζουν ότι ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ δεν δημιούργησε τον χαρακτηριστικό έναστρο ουρανό του έργου αποκλειστικά με τη φαντασία του, αλλά πιθανότατα αποτύπωσε μια πραγματική διάταξη ουράνιων σωμάτων, η οποία ήταν ορατή τα ξημερώματα της 22ας Ιουλίου 1889 στη νότια Γαλλία.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε την Πέμπτη (22/10) στο επιστημονικό περιοδικό «Scientific Reports», συνδυάζει αστρονομικές προσομοιώσεις, ιστορικά μετεωρολογικά δεδομένα και την προσωπική αλληλογραφία του Ολλανδού ζωγράφου. Τα συμπεράσματά της αμφισβητούν τη χρονολόγηση του πίνακα, ο οποίος θεωρείται ότι δημιουργήθηκε στα μέσα Ιουνίου του 1889.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του έργου, η προέλευση του εντυπωσιακού ουρανού εξακολουθεί να απασχολεί ιστορικούς τέχνης και επιστήμονες. Οι φωτεινοί αστέρες, η ημισέληνος και οι χαρακτηριστικοί γαλαζόλευκοι στροβιλισμοί πάνω από το χωριό και το κυπαρίσσι έχουν ερμηνευθεί ως αποτέλεσμα της παρατήρησης, της μνήμης, της φαντασίας και της ιδιαίτερης καλλιτεχνικής έκφρασης του Βαν Γκογκ.

Η νέα έρευνα επιχειρεί να προσδιορίσει πόσο κοντά βρίσκεται αυτή η εμβληματική σύνθεση στον πραγματικό ουρανό που μπορούσε να αντικρίσει ο ζωγράφος κατά την παραμονή του στο ψυχιατρικό ίδρυμα του Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς.


Ο ουρανός της 22ας Ιουλίου 1889 και οι επιστήμονες

Οι ερευνητές της νοτιοκορεατικής εταιρείας διαστημικών επιστημών SLLAB και του Πανεπιστημίου Κιουνγκ Χι, με επικεφαλής τον αστρονόμο και μηχανικό Ελάιτζα Τζονγκ-χιούν Κιμ, ξεκίνησαν από ένα διαφορετικό σχέδιο του Βαν Γκογκ, το οποίο θεωρείται ότι απεικονίζει το τοπίο της «Έναστρης Νύχτας».
Μελετώντας τη μορφολογία του εδάφους, εντόπισαν μια πιθανή θέση παρατήρησης σε λοφώδη περιοχή νοτιοδυτικά του ιδρύματος όπου νοσηλευόταν ο καλλιτέχνης. Στη συνέχεια ανασύνθεσαν ψηφιακά τον ουρανό που θα ήταν ορατός από εκεί τα ξημερώματα της 22ας Ιουλίου 1889.

Το αποτέλεσμα παρουσίασε αξιοσημείωτες ομοιότητες με τη σύνθεση του πίνακα. Στην προσομοίωση, η Σελήνη βρισκόταν ψηλά δεξιά και η Αφροδίτη χαμηλά αριστερά, ενώ ανάμεσά τους εμφανιζόταν το αστρικό σμήνος των Υάδων, στον αστερισμό του Ταύρου. Οι Υάδες περιλαμβάνουν εκατοντάδες αστέρες, με ορισμένους από τους φωτεινότερους να σχηματίζουν ένα χαρακτηριστικό σχήμα που θυμίζει το γράμμα V και είναι ορατό με γυμνό μάτι. Αντίστοιχη διάταξη εντόπισαν οι επιστήμονες και στην «Έναστρη Νύχτα», όπου η Σελήνη δεσπόζει στην επάνω δεξιά πλευρά, η Αφροδίτη βρίσκεται προς το κέντρο αριστερά και μια ομάδα φωτεινών αστέρων καταλαμβάνει την περιοχή ανάμεσά τους.

Για να εξετάσουν αν η ομοιότητα ήταν ουσιαστική, χρησιμοποίησαν τη μαθηματική μέθοδο ανάλυσης σχήματος Procrustes, η οποία επιτρέπει τη σύγκριση δύο σχηματισμών ανεξάρτητα από τις διαφορές στο μέγεθος, στη θέση και στην περιστροφή τους.

«Ένας ζωγράφος δεν σχεδιάζει τα αστέρια στο πραγματικό τους μέγεθος ή με τον πραγματικό τους προσανατολισμό», εξήγησε ο Κιμ στο CNN και πρόσθεσε: «Ένα αστρικό σμήνος στον καμβά μπορεί να είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από ό,τι στην πραγματικότητα και ελαφρώς περιστραμμένο».

Η ανάλυση επέτρεψε στους ερευνητές να αντιστοιχίσουν πέντε αστέρες της κεντρικής σύνθεσης του πίνακα με τη διάταξη των Υάδων εκείνη τη νύχτα. Μάλιστα, σύμφωνα με το συμπέρασμά τους, οι σχετικές θέσεις των αστέρων διατηρούν τη βασική γεωμετρική δομή του σμήνους. Αυτό υποδηλώνει ότι ο Βαν Γκογκ ενδέχεται να μετέφερε στον καμβά μια πραγματική αστρονομική εικόνα, μεγεθύνοντας και μετασχηματίζοντας τα χαρακτηριστικά της σύμφωνα με το προσωπικό του ύφος.
Η ίδια μαθηματική προσέγγιση εφαρμόστηκε και στο έργο «Café Terrace at Night» του 1888, με τους ερευνητές να εντοπίζουν αντιστοιχία με τον αστρικό σχηματισμό που είναι γνωστός ως Θερινό Τρίγωνο.


Αμφισβητείται η χρονολόγηση της «Έναστρης Νύχτας»

Η επικρατούσα χρονολόγηση τοποθετεί τη δημιουργία του πίνακα στα μέσα Ιουνίου του 1889. Αυτή παραμένει και η ημερομηνία που αναγράφει το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), στη συλλογή του οποίου ανήκει το έργο.

Η εκτίμηση στηρίζεται, μεταξύ άλλων, σε επιστολή που έστειλε ο Βαν Γκογκ στον αδελφό του, Τεό, γύρω στις 18 Ιουνίου 1889. «Επιτέλους έχω ένα τοπίο με ελαιόδεντρα, καθώς και μια νέα μελέτη ενός έναστρου ουρανού», έγραφε ο ζωγράφος, σύμφωνα με το απόσπασμα που παραθέτουν οι ερευνητές.

Ωστόσο, η αστρονομική ανασύνθεση αναδεικνύει ένα σημαντικό πρόβλημα με τη χρονολόγηση αυτή. Στα μέσα Ιουνίου, η Σελήνη ήταν σχεδόν πανσέληνος, σε αντίθεση με τη λεπτή φθίνουσα ημισέληνο που εμφανίζεται στον πίνακα. Επιπλέον, η θέση των αστέρων εκείνη την περίοδο δεν ταιριάζει με την εντυπωσιακή διάταξη που αναγνώρισαν οι επιστήμονες. «Γύρω στις 19 Ιουνίου βρισκόμαστε επίσης κοντά στο θερινό ηλιοστάσιο, όταν δεν ανατέλλουν εντυπωσιακά αστέρια στον ουρανό πριν από την αυγή», δήλωσε ο Κιμ στο CNN. Αντίθετα, όπως εξήγησε, γύρω στις 22 Ιουλίου οι Υάδες ανέτειλαν ανατολικά μαζί με την Αφροδίτη, ενώ το σχήμα της Σελήνης πλησίαζε περισσότερο εκείνο που ζωγράφισε ο καλλιτέχνης.

Οι ερευνητές επικαλούνται και προηγούμενη τεχνική εξέταση του καμβά, σύμφωνα με την οποία ο Βαν Γκογκ είχε αφήσει ορισμένα σημεία για τα αστέρια χωρίς χρώμα, συμπληρώνοντάς τα αφού είχε ολοκληρώσει τον γαλάζιο ουρανό. Η παρατήρηση αυτή ενισχύει την εκτίμηση ότι η διάταξη των αστέρων αποτελούσε μέρος μιας προσχεδιασμένης σύνθεσης και δεν προέκυψε αυθόρμητα κατά την ολοκλήρωση του έργου.


Το πρόβλημα με την κρίση υγείας του Βαν Γκογκ

Ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στη νέα θεωρία αφορά την κατάσταση της υγείας του ζωγράφου.

Σύμφωνα με την επικρατούσα ιστορική εκτίμηση, ο Βαν Γκογκ υπέστη μια σοβαρή κρίση στα μέσα Ιουλίου του 1889, η οποία ενδέχεται να τον άφησε ανίκανο να εργαστεί για αρκετές εβδομάδες. Εάν αυτό ισχύει, θα ήταν δύσκολο να είχε παρατηρήσει τον ουρανό και να είχε εργαστεί στον πίνακα στις 22 Ιουλίου.

Οι Νοτιοκορεάτες επιστήμονες επανεξέτασαν τις πρωτότυπες επιστολές του στα Γαλλικά και στα Ολλανδικά, καθώς και ιστορικές καταγραφές του καιρού, καταλήγοντας ότι η κρίση θα μπορούσε να είχε εκδηλωθεί στα τέλη Ιουλίου και να είχε διαρκέσει μόλις μία ή δύο ημέρες. Στην επιστολή του προς τον Τεό, με ημερομηνία 22 Αυγούστου 1889, ο Βαν Γκογκ περιέγραφε ότι η κρίση τον είχε αιφνιδιάσει ενώ ζωγράφιζε στην ύπαιθρο, μια ημέρα με άνεμο. Τα μετεωρολογικά αρχεία της εποχής καταγράφουν ισχυρούς ανέμους στη νότια Γαλλία περίπου στις 27 έως 29 Ιουλίου, γεγονός που, κατά τους ερευνητές, θα μπορούσε να συνδέεται με την περιγραφή του.

Η υπόθεση αυτή δεν αποδεικνύει πότε ακριβώς εκδηλώθηκε η κρίση. Αφήνει, ωστόσο, ανοιχτό το ενδεχόμενο ο καλλιτέχνης να ήταν σε θέση να παρατηρήσει τον ουρανό στις 22 Ιουλίου.


«Ο Βαν Γκογκ δεν ήταν φωτογραφική μηχανή»

Παρά τα ενδιαφέροντα ευρήματα, ανεξάρτητοι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η αντιστοίχιση αστρονομικών σχηματισμών με ένα ζωγραφικό έργο δεν αρκεί για να προσδιοριστεί με βεβαιότητα η ημερομηνία δημιουργίας του.
Ο Γιονγκσιάνγκ Χουάνγκ, αναπληρωτής καθηγητής στο Κέντρο Θαλάσσιας Μετεωρολογίας και Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου Σιαμέν στην Κίνα, χαρακτήρισε ενδιαφέρουσα τη συνδυαστική μεθοδολογία της έρευνας, υπογράμμισε όμως ότι οι αστρονομικές ευθυγραμμίσεις στον καμβά πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή.

«Ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ ήταν ένας μεγάλος δάσκαλος του μεταϊμπρεσιονισμού, όχι μια φωτογραφική μηχανή», ανέφερε στο CNN. Κατά τον ίδιο, η προσπάθεια προσδιορισμού μιας ακριβούς ημερομηνίας κυρίως από τις ουράνιες συντεταγμένες που απεικονίζονται σε έναν πίνακα, παραμένει επισφαλής.

Ο Χουάνγκ είχε συμμετάσχει το 2024 σε έρευνα που διαπίστωσε ότι οι χαρακτηριστικοί στροβιλισμοί της «Έναστρης Νύχτας» παρουσιάζουν αντιστοιχίες με τη θεωρία του Κολμογκόροφ για την τύρβη, η οποία περιγράφει τη συμπεριφορά των τυρβωδών ροών. Όπως εξήγησε, η ομοιότητα με φυσικά φαινόμενα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένας ζωγράφος τα αποτυπώνει με επιστημονική ακρίβεια. Οι καλλιτεχνικές επιλογές, η συναισθηματική έκφραση και η προσωπική αισθητική μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά την εικόνα της πραγματικότητας.

Ανάλογες επιφυλάξεις διατύπωσε και η αστρονόμος Ουλρίκε Κούχνερ, η οποία δραστηριοποιείται επίσης στην έρευνα που συνδέει την επιστήμη με την τέχνη.

«Ως καλλιτέχνης, ο Βίνσεντ πιθανότατα συνδύαζε τη φαντασία με την παρατήρηση», δήλωσε στο CNN. Έθεσε μάλιστα ένα χαρακτηριστικό ερώτημα: «Για παράδειγμα, η πιο προφανής ασυμφωνία με τη χρονολόγηση του Ιουνίου είναι το σχήμα της Σελήνης. Και αν απλώς δεν του άρεσε η πιο γεμάτη Σελήνη και χρησιμοποίησε την καλλιτεχνική του ελευθερία;».
Η Κούχνερ χαρακτήρισε τη μελέτη «συναρπαστική ερευνητική προσπάθεια», επισημαίνοντας ότι μια αλλαγή στη χρονολόγηση θα μπορούσε να επηρεάσει και την ιστορική κατανόηση της υγείας του ζωγράφου. «Αν αλλάξει η ημερομηνία, θα πρέπει να ενημερωθούν και τα βιβλία ιστορίας σχετικά με το ιατρικό του ιστορικό, επειδή θα πρέπει να αναθεωρηθεί ο χρόνος εκδήλωσης της κρίσης του ή η ικανότητά του να ζωγραφίζει μετά από αυτήν», σημείωσε. Παράλληλα, παρατήρησε ότι η έρευνα δεν απαντά οριστικά στο θεμελιώδες ερώτημα εάν η «Έναστρη Νύχτα» αποτελεί προϊόν αυθόρμητης φαντασίας ή ρεαλιστική αναπαράσταση βασισμένη στην παρατήρηση.


Μπορεί η «Έναστρη Νύχτα» να ολοκληρώθηκε αργότερα;

Οι ίδιοι οι συντάκτες της μελέτης αναγνωρίζουν ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν να καθοριστεί με βεβαιότητα πότε ξεκίνησε ή ολοκληρώθηκε ο πίνακας. Τα μετεωρολογικά αρχεία του 19ου αιώνα δεν είχαν την τυποποίηση και την ακρίβεια των σύγχρονων μετρήσεων, ενώ η αστρονομική ανάλυση δεν μπορεί να αποκαλύψει τη σειρά των πινελιών ή πιθανές μεταγενέστερες παρεμβάσεις στον καμβά.

Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό ο Βαν Γκογκ να συνδύασε παρατηρήσεις από περισσότερες από μία νύχτες, με τον ουρανό της 22ας Ιουλίου 1889 να προσφέρει την πλησιέστερη αντιστοιχία.

«Η σειρά των πινελιών ή οποιαδήποτε μεταγενέστερη επεξεργασία δεν μπορεί να προσδιοριστεί μέσω της Αστρονομίας, επομένως αυτό που προτείνουμε είναι η πιθανότητα ο Βίνσεντ να συνέλαβε την ιδέα τον Ιούνιο και να ολοκλήρωσε τον πίνακα μετά τις 22 Ιουλίου», εξήγησε ο Κιμ. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι, κατά την προσωπική του εκτίμηση και όχι ως επιστημονικό συμπέρασμα της μελέτης, ο ζωγράφος θα μπορούσε να είχε ολοκληρώσει πολύ γρήγορα ένα έργο που είχε αφήσει ημιτελές. «Ο καμβάς της “Έναστρης Νύχτας” έχει αρκετά μεγάλες περιοχές χωρίς καθόλου χρώμα, αυτό συνάδει με την πιθανότητα το έργο να έγινε βιαστικά», πρόσθεσε.

Περισσότερα γαλλικά μετεωρολογικά αρχεία της εποχής, καθώς και τυχόν επιστολές του Βαν Γκογκ προς άλλους ζωγράφους που αναφέρονται στον πίνακα, θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην ακριβέστερη ανασύνθεση της ιστορίας του. Προς το παρόν, η νέα μελέτη δεν ανατρέπει οριστικά την καθιερωμένη χρονολόγηση. Προσφέρει, όμως, μια διαφορετική επιστημονική ερμηνεία για τον ουρανό που ο Βαν Γκογκ μετέτρεψε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της παγκόσμιας ζωγραφικής.
ieidiseis.gr